Buda’dan PeÅŸte’ye (1)
Milliyet 8 Haziran 2008
NEDÄ°M GÃœRSEL
Tuna Nehri’nin iki yakasındaki yerleÅŸim alanlarından oluÅŸan BudapeÅŸte, Orta Avrupa’nın en alımlı kentlerinden biri

Ortasından ırmak geçen Orta Avrupa kentlerinin çoÄŸu gibi BudapeÅŸte’nin “ÅŸato”su da kayalık bir tepeye tünemiÅŸ, aÅŸağıda bulana durula akan Tuna’ya bakıyor. Strauss’un valslerindeki kadar mavi deÄŸil Tuna, hatta hiç deÄŸil. Belki akışı hâlâ hızlı ama suları çamur renginde. Ä°ster istemez Nâzım Hikmet’in dizeleri düşüyor aklıma: “Gökte bulut yok / Söğütler yaÄŸmurlu / Tuna’ya rastladım / Akıyor çamurlu çamurlu.”
Nâzım bu kente geldiÄŸinde, Tuna’yla tanıştığında Macaristan halkı komünizme karşı ayaklanmamıştı henüz, görünürde her ÅŸey yolundaydı. Ama yalnızca görünürde. Stalin öleli bir yıl olmuÅŸ, insanlığın kurtuluÅŸu uÄŸruna iÅŸlenen cinayetleri, yapılan iÅŸkenceleri gün ışığına çıkaran Kruşçev raporu henüz yayımlanmamıştı. BudapeÅŸte sokaklarında Sovyet tanklarına karşı “Artık yoldaÅŸ deÄŸiliz!” diye haykırmıyordu insanlar.

Evliya Çelebi de dolaşmıştı
Buda kalesinden Macar ovasına bakıyorum. YemyeÅŸil ve düz uzayıp gidiyor göz alabildiÄŸine. Bu ovayı sulayan ırmağın nice kentten, taÅŸ köprülerin altından geçtikten sonra Karedeniz’e döküldüğü geniÅŸ deltayı düşünüyorum. Bir zaman olmuÅŸ Evliya Çelebi de dolaÅŸmıştı oralarda. Ve gördüğü manzaradan etkilenip abartarak.
Gemiyle inmek isterdim bu ırmaÄŸa, Karadeniz’e döküldüğü yere dek Orta Avrupa boyunca batıdan doÄŸuya doÄŸru kendimi suyun akışına bırakmak isterdim. Berlin Duvarı yıkılıp “Mittel Europa” dediÄŸimiz kavram ortaya çıktıktan sonra, bir dönem Osmanlı egemenliÄŸinde kalan bu coÄŸrafyayla yeniden tanıştık çünkü, Tuna’nın suladığı ülkelerin kültür ve sanatlarıyla daha bir içli dışlı olduk, yazarlarını, ressamlarını keÅŸfettik.  
Duvar yıkılmadan önce TKP’nin merkez komite üyelerinin dışında pek kimsenin uÄŸramadığı BudapeÅŸte’de yaÅŸayan Türklerin sayısı bugün
2 binden fazla. Evet, nice su aktı köprülerin altından, dünya deÄŸiÅŸti. Macaristan Avrupa BirliÄŸi’ne tam üye artık, liberal dünyanın bir parçası. Bizse hâlâ kapıda bekliyoruz.

Egemenlik simgesi
AÅŸağıda nehir gemileri bir gidip bir geliyor. Rıhtıma baÄŸlı olanlar da var, turist gezdirenler de. Bir dönemin yandan çarklı gemileriyse bu yöreye, Karpatlar’dan Alpler’e dek uzanan bu uçsuz bucaksız topraklara “ÅŸato”dan hükmeden Habsburg Hanedanı gibi tarihe karışmış çoktan. Koskoca bir dünya, sarayları, orduları, tüm ÅŸatafatıyla sanki çamurlu suyun dibini boylamış.
Bir zamanlar çifte monarÅŸinin, yani Avusturya-Macaristan Ä°mparatorluÄŸu’nun siyasi merkezi olan “ÅŸato”, iÅŸlevini yitiren nice saray gibi, turist kalabalığından baÅŸka kimsenin uÄŸramadığı bir müze görünümünde. Kristal avizeli salonlarında soylular vals yapmıyor artık, yalnızca Macar ressamların tabloları sergileniyor.
Mohaç Savaşı’ndan sonra Osmanlı egemenliÄŸine giren Budin, “ÅŸato” ve kalenin çevresindeki eski evlerle kiliselerden, bir de turistlere eÅŸya satan dükkanlardan ibaret. Karşıda, çelik putrelli taÅŸ köprülerin altından akan Tuna’nın sol kıyısı boyunca lüks otelleri, art nouveau binaları, kalabalık caddeleri ve makas deÄŸiÅŸtirirken yalpalayan tramvaylarıyla PeÅŸte yayılıyor.
Konumu itibarıyla ırmağın iki yakasındaki yerleÅŸim alanlarından oluÅŸan BudapeÅŸte, Orta Avrupa’nın en alımlı kentlerinden biri. “Tuna’nın Ä°ncisi” sıfatını fazlasıyla hak ediyor. Buda’dan bakıldığında ilk göze çarpan yapı parlamento binası. Yeni gotik üslubu, sivri kuleleri ve soÄŸan biçimindeki kubbesiyle Westministre’ı andırıyor biraz. Hatta ona özenerek tasarlandığı da söylenebilir.
19’uncu yüzyılın sonlarında, Macaristan çokuluslu bir imparatorluÄŸun parçası, daha doÄŸrusu kurucu unsuruyken, mimar Imre Steindl tarafından inÅŸa edilmiÅŸ. Ve 1896’da büyük meclis Macar devletinin kuruluÅŸ yıldönümünü kutlamak amacıyla bu binada toplanmış. Bugün 10 milyon nüfuslu küçük ülkenin üzerinde bol bir elbise gibi duruyor.