BULGARÄ°STAN TÃœRKLERÄ° HALK EDEBÄ°YATI ÃœZERÄ°NDE BÄ°R ARAÅžTIRMA
    1992 yılında Prof. Dr. Fikret Türkmen tarafından kurulmuÅŸ olan ve o dönemden itibaren çalışmaları ile Türk Dünyasına adını duyuran Ege Ãœniversitesi, Türk Dünyası AraÅŸtırmaları Enstitüsü; “Türk Halk Bilimi”, “Türk Dünyası Edebiyatları”, “Türk Dili ve Lehçeleri”, “Türk Tarihi”, “Türk Sanatı” ve “Türk Dünyası Sosyal, Ekonomik ve Siyasal Ä°liÅŸkiler Anabilim Dalı” olmak üzere altı anabilim dalında faali
yetlerini sürdürmektedir.

Enstitüde, Türk Dünyasının her alanında olduğu gibi, Balkan Türkleri hakkında da çeşitli konularda yapılmış çalışmalar bulunmaktadır. 2008 yılının sonlarına geldiğimiz bugünlerde bu değerli çalışmalara bir yenisi daha eklenmiştir.

Türk Dünyası AraÅŸtırmaları Enstitüsü Türk Halk Bilimi Anabilim Dalında Prof. Dr. Metin Ekici danışmanlığında Ä°brahim Özkan tarafından “Bulgaristan Türkleri Halk Edebiyatı Ãœzerinde Bir AraÅŸtırma” adlı bir doktora tez çalışması hazırlanmıştır.

Çalışma, alanında yapılmış son derece önemli bir araştırma ve incelemedir. Bulgaristan Türklerine ait halk edebiyatı türleri; mensur, manzum ve serbest türler başlıkları altında derinlemesine bir tahlil ve tasnife tabi tutulmuş, her tür için önemli tespitler yapılmıştır. Bulgaristan Türklerinin halk edebiyatı yaratmaları büyük bir titizlikle incelenmiş ve Türk milli kültürü içerisindeki yeri ifade edilmiştir. Büyük bir boşluğu dolduracağına inandığımız bu çalışma içerisinde Bulgaristan Türklerinin zengin halk edebiyatı ürünlerini bulundurması açısından da oldukça kıymetli bir çalışmadır.

Çalışmanın “Bulgaristan ve Bulgaristan Türkleri” adlı GiriÅŸ kısmında Bulgaristan Türkleri ve Bulgaristan hakkında kısa ve tanıtıcı bilgi verilmiÅŸtir. Üç alt baÅŸlıktan oluÅŸan GiriÅŸ kısmının ilk baÅŸlığı “Bulgaristan CoÄŸrafyası Hakkında Genel Bilgiler”dir. Bu kısımda Bulgaristan’ın kimlik bilgileri, Balkanlar diye adlandırılan coÄŸrafyada Bulgaristan’ın yeri, Bulgaristan’ın doÄŸal çevre özellikleri ve beÅŸeri özellikleri hakkında bilgi verilmiÅŸtir. “Bulgaristan’ın Kısa Tarihi ve Bulgaristan’da Türk Varlığı” adlı ikinci kısımda ise Bulgarların (Bulgar Türkleri) Balkanlara göçü ve Tuna Bulgar Devleti’nin kuruluÅŸundan baÅŸlayarak, II. Bulgar Krallığı’na (Devleti) kadar geçen tarihi süreç ele alınmıştır. Osmanlı Devleti’nin bölgeye duyduÄŸu ilgi sonucunda bölgeyi fethetmeye baÅŸlaması, ardından Bulgar Devleti’ne tamamen son vermesiyle bölgenin demografik yapısının deÄŸiÅŸmesi ve bunun sonuçları üzerinde kısaca durulmuÅŸtur. Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun bölgeden çekilmeye baÅŸlamasıyla bundan en fazla etkilenen ve oluÅŸan yeni süreçten baÅŸlayarak Bulgaristan Türkleri tarihi günümüze kadar ele alınmıştır. GiriÅŸ kısmının üçüncü baÅŸlığı “AraÅŸtırma ve Ä°nceleme Yöntemi Hakkında”dır. GiriÅŸ kısmı, çalışmada kullanılan araÅŸtırma ve inceleme yöntemlerinin tanıtıldığı ve çalışmanın amacının açıklandığı bu son kısımla tamamlanmıştır.

“Bulgaristan Türkleri Halk Edebiyatında Mensur Türler” adlı Birinci Bölüm’de masal, efsane, halk hikâyesi ve fıkra türleri üzerinde durulmuÅŸtur. Mensur türlerin ele alındığı bu bölümde; önce tür tanımı ve türlerin Türk dünyasındaki karşılıkları verilmiÅŸtir. Daha sonra Bulgaristan Türkleri halk edebiyatı mensur türleri üzerinde yapılan çalışmalar üzerinde durulmuÅŸtur. Sözlü ve yazılı kaynaklardan elde edilen metinlerden hareketle her tür önce tanımlanıp, sınıflandırılmış; sonra da yapı ve konu yönünden incelenmiÅŸtir. Bulgaristan Türkleri Halk Edebiyatı üzerinde yapılmış bu çalışma türler üzerinde monografik bir çalışma olmadığı için genel deÄŸerlendirmeler yapılmış ve türlerin bugünkü durumları hakkında genel bilgi verilmiÅŸtir.

“Bulgaristan Türkleri Halk Edebiyatında Manzum Türler” adlı Ä°kinci Bölüm’de ise, türkü, mâni ve ninni türleri ele alınmıştır. Mensur türlerin incelenmesinde takip edilen yöntem bu bölümde de uygulanmıştır. Buna göre; türlerin tanımları ve Türk dünyasındaki karşılıkları verilmiÅŸtir. Türkü, mâni ve ninni türleri üzerinde yapılan çalışmalar incelenmiÅŸ, türlerin eldeki metinlere göre sınıflandırılması yapılmıştır. Yapı ve konu bakımından türler ele alınarak incelenmiÅŸtir.

“Bulgaristan Türkleri Halk Edebiyatında Serbest Türler” adlı Üçüncü Bölüm’de atasözü, bilmece ve tekerleme türleri yer almaktadır. Birinci ve ikinci bölümde olduÄŸu gibi bu bölümde de önce türlerin tanımları ve Türk dünyasındaki karşılıkları verilmiÅŸtir. Türler üzerinde daha önce yapılan çalışmalar gözden geçirilmiÅŸ ve mevcut metinlerden hareketle sınıflandırma yapılmıştır. Yapısal yönden türlerin incelemesi yapılmış ve konu bakımından türler deÄŸerlendirilmiÅŸtir.

Bulgaristan Türkleri halk edebiyatı türlerinin incelendiği birinci, ikinci ve üçüncü bölümlerde yapılan tespitler, elde edilen bulgular Sonuç kısmında toplu olarak değerlendirilmiştir.

Çalışmanın sonunda gerek sözlü kaynaklardan derlenen gerekse daha önce derlenip yazıya geçirilmiÅŸ ve incelemeye esas olan Bulgaristan Türkleri halk edebiyatı türlerine ait örneklerin yer aldığı “Metinler” bulunmaktadır. Ä°nceleme bölümünde takip edilen sıra, metinlerin veriliÅŸinde de takip edilmiÅŸtir. Önce mensur türler, ardından manzum türler ve son bölümde de serbest türlere ait örnek metinler yer almaktadır. Metinler bölümünde yer alan Bulgaristan Türkleri halk edebiyatı türlerine ait örnek metinler, inceleme bölümünde yapılan deÄŸerlendirme ve sınıflandırmalara paralel ÅŸekilde verilmiÅŸtir. Metinlerde geçen ve bölge aÄŸzına ait, anlamının Türkiye’de bilinmeyeceÄŸini düşünülen kelimelerin anlamları dipnotlarda gösterilmiÅŸtir.

Çalışmanın sonunda, kullanılan kaynakların yazarların soyadına göre sıralandığı “Bibliyografya” yer almakta ve bunu sözlü bilgilerin derlendi “Kaynak Åžahıslar” listesi takip etmektedir. 94 Kaynak ÅŸahsın; adı ve soyadı, yaşı, eÄŸitim durumu, göç ettiÄŸi yer, Türkiye’de ikamet ettiÄŸi yer bilgilerinin yanı sıra derleme tarihi ve ÅŸekli de belirtilmiÅŸtir. Son kısımda ise, metinlerde geçen yer ve ÅŸahıs adlarına ait “Dizin” yer almaktadır.

Dr. Ä°brahim Özkan’a ve danışmanlığını yapan Prof. Dr. Metin Ekici’ye bu kıymetli araÅŸtırmayı gerçekleÅŸtirdikleri için teÅŸekkürlerimizi bir borç biliriz.



Gonca Kuzay Demir


                                                                                                                             05.12.2008